Schuldgevoel is geen straf. Het is een boodschapper.

Ik zie het bijna dagelijks in mijn praktijk. Mensen die al jaren een enorm schuldgevoel met zich meedragen. Soms omdat ze iets hebben gedaan waar ze achteraf spijt van hebben, maar veel vaker omdat ze zichzelf verantwoordelijk houden voor iets waar ze helemaal geen controle over hadden. Dat vind ik altijd ontzettend verdrietig om te zien.

Schuldgevoel heeft namelijk een belangrijke functie. Het is een boodschapper. Het vertelt je dat er iets is gebeurd waar je naar mag kijken. Misschien heb je iemand gekwetst, iets gezegd waar je spijt van hebt of gehandeld op een manier die niet past bij wie je wilt zijn. Dat gevoel nodigt je uit om stil te staan, te reflecteren en ervan te leren. Misschien bied je je excuses aan, herstel je wat je kunt herstellen of besluit je het de volgende keer anders te doen. Op dat moment heeft schuldgevoel zijn werk gedaan. Het heeft je geholpen om te groeien.

Toch zie ik dat veel mensen de boodschapper niet meer laten vertrekken. Ze blijven zichzelf dag na dag dezelfde verwijten maken. Ze blijven dezelfde gebeurtenis opnieuw beleven, alsof ze daarmee het verleden kunnen veranderen. Schuldgevoel verandert dan van een wijze raadgever in een zware last die iemand jarenlang met zich meedraagt.

Ik denk aan een vrouw die ooit bij mij in de praktijk kwam. Jaren geleden was haar dochter ernstig ziek geworden. Achteraf bleken er signalen te zijn geweest die mogelijk eerder hadden kunnen opvallen. Iedere dag opnieuw voelde zij zich schuldig. Ze zei steeds: "Ik had het moeten zien. Ik had eerder naar de huisarts moeten gaan. Als ik beter had opgelet, was dit misschien niet gebeurd."

Ik stelde haar één eenvoudige vraag.

"Wist jij toen wat je nu weet?"

Ze keek me aan en antwoordde direct: "Natuurlijk niet."

Toen vroeg ik haar waarom ze zichzelf veroordeelde met de kennis van nu, terwijl ze de beslissing had genomen met de kennis die ze destijds had. Er viel een lange stilte. Langzaam drong het tot haar door dat ze zichzelf al die jaren had afgerekend op informatie die ze toen helemaal niet had.

Dat zie ik zo vaak gebeuren. We kijken terug met alle kennis die we inmiddels hebben opgedaan en vergeten dat we destijds handelden vanuit de informatie die toen beschikbaar was. Dat is geen schuld. Dat is mens-zijn.

Ik moet ook denken aan Samantha. Zij voelde zich al maanden schuldig omdat ze contact had met de zus van haar man. Haar man had al jarenlang besloten geen contact meer met zijn zus te willen. Er was veel gebeurd binnen de familie en voor hem was die deur definitief gesloten.

Samantha kende echter ook de andere kant van het verhaal. Ze zag hoeveel verdriet zijn zus had en stuurde haar af en toe een berichtje vanuit menselijkheid. Ze wilde haar man niet afvallen of dwarszitten. Ze wilde ook geen ruzie veroorzaken. Ze voelde simpelweg medeleven met iemand die veel pijn had.

Toch vrat het schuldgevoel aan haar. Ze voelde zich oneerlijk en vroeg zich af of ze haar man hiermee tekortdeed.

Tijdens een sessie vroeg ik haar waarom ze het eigenlijk geheim hield.

Ze antwoordde vrijwel direct: "Omdat ik hem geen pijn wil doen."

Die zin raakte me. Haar intentie was niet om iemand te kwetsen. Haar intentie was juist om haar man te beschermen. Natuurlijk konden we samen onderzoeken of geheimhouding uiteindelijk de beste oplossing was, maar haar schuldgevoel ontstond niet doordat ze bewust iets verkeerd wilde doen. Het ontstond omdat ze gevangen zat tussen twee mensen om wie ze gaf. Ze probeerde op haar eigen manier zorgvuldig met beide relaties om te gaan.

Juist dat onderscheid maken we zo weinig. We voelen ons schuldig terwijl we handelden vanuit liefde, zorg of onmacht.

Ik denk dat we schuldgevoel veel te snel inzetten als straf. Alsof we pas een goed mens zijn wanneer we onszelf lang genoeg hebben veroordeeld. Maar zo werkt schuldgevoel helemaal niet. Schuldgevoel is bedoeld om je gedrag bij te sturen wanneer je bewust over je eigen normen en waarden bent gegaan. Wanneer je opzettelijk iemand pijn hebt gedaan of willens en wetens iets hebt gedaan waarvan je wist dat het niet klopte, kan schuldgevoel je helpen verantwoordelijkheid te nemen en jezelf te corrigeren.

Maar wanneer je handelde vanuit liefde, vanuit de kennis die je op dat moment had of simpelweg een menselijke fout maakte, dan heb je vaak geen straf nodig. Dan heb je behoefte aan mildheid. Aan begrip. Aan vergeving voor jezelf.

Ik stel me schuldgevoel vaak voor als iemand die aanbelt. Hij komt niet om bij je in te trekken. Hij komt je iets vertellen. Hij vraagt je of er iets is waar je van kunt leren of iets wat je wilt herstellen. Als dat zo is, doe dat dan. Bied je excuses aan als dat nodig is. Herstel wat je kunt herstellen. Leer van de situatie.

En open daarna weer de deur.

Laat de boodschapper verder gaan.

Hij is nooit bedoeld geweest om de rest van zijn leven op jouw bank te blijven zitten.

Misschien is het daarom goed om jezelf eens af te vragen: voel ik me schuldig omdat ik bewust iets verkeerd heb gedaan? Of voel ik me schuldig omdat ik achteraf wens dat ik toen had geweten wat ik nu weet?

Dat zijn twee totaal verschillende vragen.

Misschien ontdek je dan dat je jezelf al jarenlang straft voor iets waarvoor je helemaal geen levenslange straf verdient.

Schuldgevoel is geen straf.

Het is een boodschapper.

Luister naar wat hij je wil vertellen, leer ervan en laat hem daarna weer gaan.

Want groeien doe je niet door jezelf eindeloos te veroordelen.

Je groeit door verantwoordelijkheid te nemen, ervan te leren en vervolgens met mildheid verder te leven.