Als er geen woorden zijn

Onlangs zat ik tussen honderden mensen bij de uitvaart van een dierbare cliënt. Ik kende hem al jaren. Tijdens zijn ziekteproces en rondom zijn sterven ben ik nauw betrokken geweest bij hem en zijn familie. Ergens onderweg waren ze voor mij meer geworden dan mensen die ik vanuit mijn werk kende.

Ik was van hen gaan houden.

Tijdens de uitvaart luisterde ik naar de verhalen over zijn leven. Over de ondernemer die hij was geweest, over zijn gezin, zijn vrienden, collega's en zakenpartners. Mensen vertelden kleine dingen die ze jaren geleden met hem hadden meegemaakt en die blijkbaar zo belangrijk waren geweest dat ze die al die tijd hadden onthouden. Terwijl ik luisterde, dacht ik ineens: als ik ooit doodga, hoop ik dat mensen zo liefdevol over mij praten als vandaag over hem. Wat een icoon.

Hij had een druk en ondernemend leven geleid. Hij was succesvol, strategisch en zakelijk. En in bijna ieder verhaal hoorde ik hetzelfde terug: hij had het vermogen om mensen persoonlijke aandacht te geven. Dat raakte me. Want je kunt in een leven ontzettend veel bereiken. Je kunt bedrijven opbouwen, geld verdienen, prijzen winnen, huizen kopen, reizen maken en een indrukwekkend cv achterlaten. Wanneer honderden mensen uiteindelijk samenkomen om afscheid van je te nemen, vertellen ze zelden over je omzet. Ze vertellen hoe jij ze liet voelen.

Ze vertellen over dat ene gesprek, over iets wat je voor ze deed toen ze het moeilijk hadden, over een grap, een blik of een hand op een schouder. Over dat moment waarop jij tijd voor ze maakte terwijl je agenda waarschijnlijk net zo vol zat als die van ieder ander. Daar zat ik naar te luisteren en de tranen liepen over mijn wangen.

Het rimpeleffect van één mensenleven kan gigantisch zijn. Zoals een steen die je in het water gooit. Eerst zie je alleen waar hij het water raakt. Daarna ontstaan cirkels die steeds groter worden en uiteindelijk plekken bereiken die de steen zelf nooit heeft gezien. Zo zag ik zijn leven. Via zijn vrouw en kinderen, via vrienden en familie, via collega's en zakenpartners en vervolgens via al die mensen weer verder. Duizenden levens kunnen uiteindelijk een klein stukje geraakt zijn door één mens, zonder dat diegene tijdens zijn leven ooit heeft beseft hoe ver die cirkels reikten.

Ik herinner me de laatste keer dat ik hem zag. Hij was doodmoe. Zijn lichaam kon bijna niet meer en toch verscheen die glimlach. “Dank je wel voor alles.” Als ik daaraan denk, ontroert het me nog steeds.

Het deed me tijdens zijn uitvaart ook denken aan mijn eigen moeder. Op de dag dat de dokter haar zou laten slapen, was zij nog steeds bezig met een ander. Ze zei tegen ons: “Feliciteer de dokter, ze heeft net een kindje gehad!” Dat was mijn moeder. Zelf op het punt om afscheid te nemen van haar leven en ondertussen onthouden dat de dokter net moeder was geworden. Dat zijn de dingen die blijven.

Tijdens deze uitvaart kwamen mijn eigen overleden dierbaren daardoor ook dichtbij. Er gebeurden verschillende dingen die voor mij geen toeval voelden. Een ontmoetingsplek, bepaalde liedjes die werden gespeeld, details die voor anderen waarschijnlijk niets betekenden en bij mij onmiddellijk iets raakten. Ik realiseerde me hoe gelijkgestemd we eigenlijk waren en ook hoeveel verschillende kanten een mens tegelijkertijd kan hebben.

Hij was een familieman én een succesvolle ondernemer. Strategisch en bescheiden. Zacht en zakelijk. Liefdevol thuis en scherp wanneer zijn werk daarom vroeg. We hoeven een mens niet terug te brengen tot één eigenschap. We bestaan uit al die facetten tegelijk.

De laatste jaren van zijn leven heb ik hem en zijn gezin van dichtbij mogen meemaken. Kracht, doorzettingsvermogen en intelligentie kwamen daar op een bijzondere manier samen. Zijn ziekte bracht verdriet en zorgen. Hij bleef zich richten op het leven. En toen het einde dichterbij kwam, gebeurde er iets wat ik nooit zal vergeten.

In zijn laatste dagen voelde ik mij gezegend dat ik iets mocht betekenen. De manier waarop zijn gezin bij hem was, vond ik onbeschrijflijk mooi. De zorg, de openheid en de liefde zonder belemmeringen. Alsof er uiteindelijk niets meer tussen hen in stond. Geen verwijten, alleen liefde.

De dood kan genadeloos zijn. Tegelijkertijd kan het licht van de dood genadeloos duidelijk maken wat werkelijk belangrijk is. Alles wat daarvoor groot leek, wordt ineens klein. Wie gelijk had, waar je je aan ergerde, wat iemand ooit verkeerd heeft gezegd, die afspraak die nog gepland stond, het werk dat af moest en de boodschappen die nog gedaan moesten worden.

Rondom een sterfbed kan de hele wereld teruggebracht worden tot een hand die een andere hand vasthoudt. Tot samen zijn. Tot liefde. Mensen zitten naast een bed, kijken elkaar aan en weten dat er geen perfecte woorden meer bestaan. En wanneer de woorden verdwijnen, blijft soms precies over waar het altijd al om ging. Ik mocht daar een klein stukje onderdeel van zijn. Daar ben ik ontzettend dankbaar voor.

Tijdens zijn uitvaart voelde ik diezelfde verbondenheid opnieuw. Ik zat tussen honderden mensen en voelde hem. Ik zag hem als licht. Hij bewoog tussen zijn familie en was zo ongelooflijk trots op zijn vrouw, zijn kinderen en zijn dierbaren.

Hun verdriet was groot. Zij moesten verder zonder hem fysiek te kunnen zien, aanraken of bellen. Voor hen begon het gemis. Hij zag hen nog. Dat verschil raakte me enorm. Hij kon met één gedachte overal heen. Hij kon met mij communiceren en tegelijkertijd bij zijn vrouw en kinderen zijn. Geen lichaam dat hem nog beperkte. Geen afstand zoals wij die kennen. Het bewustzijn is zo ontzettend krachtig.

Ik weet dat ons bewustzijn na de dood verdergaat. Het verruimt zich. Er komt steeds meer besef van het geheel, van verbanden die wij hier vanuit ons menselijke bewustzijn nauwelijks kunnen overzien. Wij kijken naar een stukje van het schilderij terwijl we er middenin staan. Aan de andere kant ontstaat steeds meer zicht op het geheel.

Tijdens de uitvaart kwam ik ineens in die bijzondere innerlijke stilte terecht die ik vaker ervaar. Die stilte heeft niets met het geluidsniveau in een ruimte te maken. Er kunnen honderden mensen om me heen zitten en toch kan alles ineens stil worden.

Het voelt alsof ik door een deur stap. Aan de ene kant is de wereld en aan de andere kant is stilte. Een andere dimensie. En daar zag ik hem.

Na afloop probeerde ik woorden te geven aan wat ik had gezien en gevoeld.

Als er geen woorden zijn en de stilte spreekt,

dan opent het gevoel.

Te midden van honderden mensen was er die bijzondere stilte

en in die stilte zag ik jou.

De man die je bent.

De man die je was.

Je essentie.

Dat iets dat jij altijd was.

Je bewoog je langs je dochters,

je vrouw en je ongeboren kleinkind.

Ik zag je stralen en hoorde je stem in mijn oor.

Zo trots, zo dankbaar en zo groots in je kwetsbaarheid.

Alsof er geen scheiding was tussen jou en hen.

Je raakte ze aan en ging naast ze staan.

En ik hoorde je alsof er geen ruimte tussen ons bestond:

“Dat heeft ze mooi gedaan. Dat kan ze wel, mijn vrouw.”

In werkelijkheid noemde hij haar naam. Juist dat kleine detail raakte me. Ik keek naar zijn dochters. Krachtige, sterke vrouwen, midden in hun pijn en verdriet. En ik dacht aan wat een vader betekent in het leven van een dochter.

De eerste man van wie je houdt. De man aan wie je als klein meisje je hand geeft omdat je erop vertrouwt dat hij weet waar jullie naartoe gaan. Degene bij wie je op schoot kruipt. Degene die mede bepaalt hoe veiligheid voelt en welk beeld van liefde je later meeneemt in je eigen leven. Terwijl ik naar zijn dochters keek, zag ik wat hij hun had meegegeven. Wat een voorbeeld was hij.

In die stilte kwam een zin van een lied dat werd gespeeld bij me binnen: Fathers don't say goodbye to their daughters. Wat een waarheid.

Een vader verdwijnt niet uit het leven van zijn dochters wanneer zijn lichaam sterft. Hij zit in hun herinneringen, in hun gewoontes en in woorden die ze gebruiken zonder te beseffen dat ze van hem komen. In de manier waarop ze straks hun eigen kinderen vasthouden, in de man die ze kiezen en in wat ze door hem hebben geleerd over liefde, veiligheid, kracht en familie. En hij blijft met hen verbonden.

Dat is een van de grootste dingen die een mens kan achterlaten: dat wat je in anderen hebt geplant. Zoals een boom waarvan de zaden door de wind worden meegenomen. Ooit staat de boom zelf niet meer op zijn plek. Kilometers verderop groeit iets wat zonder die boom nooit had bestaan.

Tijdens de uitvaart zag ik die zaden overal om mij heen. In zijn vrouw en zijn dochters, in zijn familie en vrienden, in collega's die over hem spraken en in zakenpartners die zich herinnerden hoe hij met mensen omging. Zijn lichaam was gestorven en tegelijkertijd zag ik overal om me heen hoeveel van hem nog leefde.

Aan het einde van die dag bleef vooral dankbaarheid over. Dankbaarheid dat ik hem heb mogen kennen. Dat ik een stukje van zijn ziekteproces en sterven van dichtbij heb mogen meemaken. Dat zijn familie mij toeliet in zo'n kwetsbare periode. En dat ik tijdens zijn afscheid getuige mocht zijn van hoeveel liefde één mensenleven kan achterlaten.

Ik schreef zojuist de gedachte dat ik hoop dat mensen ooit zo liefdevol over mij zullen spreken als over hem. Aan het einde begreep ik dat daar eigenlijk een opdracht in zit. Want wat mensen straks over ons vertellen, ontstaat vandaag.

Het ontstaat in hoe we naar onze kinderen kijken wanneer ze iets vertellen. In de tijd die we maken voor een vriend. In hoe we omgaan met iemand die niets voor ons kan betekenen. In aandacht, warmte en in de kleine dingen waarvan we zelf vaak allang vergeten zijn dat we ze hebben gedaan. Daarmee schrijven we iedere dag een stukje van het verhaal dat ooit over ons verteld zal worden.

Lieve jij,

dank je wel dat ik getuige van jouw leven mocht zijn.

En als ik kan en als het mag,

zal ik af en toe je vertolker zijn.

Onze tijd hier op aarde is beperkt. We weten niet hoeveel minuten ons gegeven zijn. Wat we wel kunnen kiezen, is wat we in die tijd achterlaten in de mensen om ons heen. Leef zo dat jouw aanwezigheid nog voelbaar is wanneer je ooit de kamer hebt verlaten.