Flipperkastmensen

Als het leven voelt als een flipperkast

“Waarom gaat het bij mij nooit eens gewoon?” Die vraag bleef nog een tijd in mijn hoofd hangen nadat een cliënt mijn praktijk had verlaten. Ze was die ochtend al moe binnengekomen. Haar auto wilde niet starten en uiteindelijk was ze te laat van huis vertrokken. Terwijl ze tegenover me zat, vertelde ze wat er de afgelopen maanden allemaal was gebeurd. Haar werkgever was failliet gegaan, haar relatie was stukgelopen en haar moeder was ziek geworden. Ze zuchtte diep en zei: “Het lijkt wel alsof ik voortdurend door het leven word geraakt.” Ik luisterde naar haar en ineens zag ik een flipperkast voor me. “Je klinkt een beetje als zo’n balletje in een flipperkast,” zei ik. Ze keek me aan en begon te lachen. Zo’n lach waarin ook vermoeidheid zit. “Ja,” zei ze. “Precies dat. Ik word steeds ergens tegenaan geslingerd.”

Ik vond het een treffend beeld. Een flipperbal beweegt voortdurend. Hij krijgt een tik, schiet naar de andere kant, botst ergens tegenaan en verandert opnieuw van richting. Als je ernaar kijkt, gebeurt er ontzettend veel in een paar seconden. Zo kan een periode in je leven ook voelen. De ene gebeurtenis is nog nauwelijks geland en de volgende dient zich alweer aan. Je probeert je werk op orde te krijgen en thuis ontstaat gedoe. Je bent bezig daarvan bij te komen en er komt slecht nieuws over iemand van wie je houdt. Na verloop van tijd kun je het gevoel krijgen dat je vooral bezig bent met reageren op wat er gebeurt.

Ik kom dat regelmatig tegen in mijn praktijk. Mensen zijn vaak al lange tijd aan het opvangen, regelen, aanpassen en doorgaan. Ze hebben onderweg manieren ontwikkeld om daarmee om te gaan. Die manieren kunnen jarenlang vertrouwd voelen. Ik denk aan een man die ik een tijd geleden begeleidde. Zijn vader overleed toen hij jong was. Zijn moeder had veel verdriet en hij voelde al vroeg dat hij voor haar moest zorgen. Hij hielp, hield rekening met haar en probeerde thuis zo weinig mogelijk extra zorgen te veroorzaken. Zo werd sterk zijn iets vertrouwds.

Later kwam hij bij een werkgever terecht die veel van hem vroeg. Extra werken vond hij vanzelfsprekend. Als er een probleem was, loste hij het op. Wanneer een collega hulp nodig had, sprong hij bij. Hij was gewend geraakt aan verantwoordelijkheid dragen en merkte nauwelijks hoeveel ruimte dat innam. Op een gegeven moment kreeg hij rugklachten. Zijn lichaam dwong hem tot rust en in die periode begon hij zich af te vragen waarom alles hem zoveel energie kostte. Tijdens een gesprek zei hij: “Het lijkt wel alsof het leven mij steeds weer een klap geeft.”

We gingen terug naar de situaties die hij had beschreven. Langzaam werd zichtbaar hoe vaak hij verantwoordelijkheid naar zich toe trok. Hij herkende dezelfde beweging op zijn werk, in zijn relatie en in zijn familie. Zodra iemand hem nodig had, kwam hij in actie. Dat inzicht raakte hem. Hij had jarenlang gedacht dat hij nu eenmaal iemand was die veel aankon. Tijdens onze gesprekken begon hij te zien hoeveel vanzelfsprekendheid er in dat zorgen was geslopen. Hij voelde zich verantwoordelijk voordat iemand hem überhaupt iets had gevraagd. Vanaf dat moment kon hij het steeds eerder herkennen.

Daar zit voor mij iets belangrijks in. Het leven brengt gebeurtenissen met zich mee waar we zelf weinig invloed op hebben. Ziekte, verlies, een reorganisatie, een ongeluk of iemand die besluit een relatie te beëindigen kan je wereld van de ene op de andere dag veranderen. We dragen ook allemaal onze eigen geschiedenis met ons mee. Die geschiedenis heeft invloed op wat vertrouwd voelt, waar we gevoelig voor zijn en hoe we reageren wanneer er iets gebeurt. Daardoor kunnen bepaalde patronen zich herhalen.

Ik moest bij het maken van deze afbeelding ook denken aan een vrouw die jarenlang relaties had met mannen die moeilijk bereikbaar waren. In het begin voelde het vaak intens en veelbelovend. Na verloop van tijd ontstond er afstand en begon zij harder te werken voor de relatie. Ze hield rekening met hem, paste zich aan en zocht steeds opnieuw naar een manier om de verbinding terug te krijgen. Na een paar relaties zei ze lachend tegen me: “Volgens mij heb ik gewoon pech in de liefde.”

In onze gesprekken kwamen we bij haar jeugd terecht. Haar vader was weinig beschikbaar geweest. Als klein meisje probeerde ze zijn aandacht te krijgen door lief te zijn, haar best te doen en rekening met hem te houden. Daar had ze haar eigen manier in gevonden. Jaren later voelde dat patroon nog steeds vertrouwd. Toen ze dat begon te herkennen, begreep ze ook beter wat er gebeurde zodra iemand afstand nam. Haar aandacht ging onmiddellijk naar de ander. Ze vroeg zich af wat hij nodig had, wat zij verkeerd had gedaan en hoe ze het weer goed kon krijgen.

Op een gegeven moment vroeg ik haar: “Wat gebeurt er eigenlijk met jóú op zo’n moment?” Ze werd stil en dacht een tijdje na. Haar aandacht verschoof naar zichzelf. Ze begon te onderzoeken wat zij voelde, waar haar behoefte lag en wat er met haar gebeurde wanneer de ander afstand nam. Langzaam kreeg ze zicht op de plek die zij zelf innam in haar relaties.

Dat is vaak wat bewustwording doet. Je krijgt zicht op de plek waar je zelf staat en op de beweging die je steeds opnieuw maakt. Vanuit dat zicht ontstaat ruimte om te onderzoeken wat bij je past. De flipperkast helpt mij om dat eenvoudig uit te leggen. Wanneer je midden in alle beweging zit, vraagt iedere nieuwe gebeurtenis direct je aandacht. Je reageert, lost op en gaat verder. Een moment van stilstaan geeft je de gelegenheid om naar het geheel te kijken. Je kunt onderzoeken waar je vaak terechtkomt, wat je raakt, welke rol je vanzelf op je neemt, waar je je verantwoordelijk voor voelt en welke keuzes je maakt wanneer je bang bent iemand kwijt te raken. Soms komt dan ook de vraag naar boven welke plek je eigenlijk inneemt.

Er kan een patroon uit je jeugd onder liggen. Je familiesysteem kan een rol spelen. Er kunnen overtuigingen zijn ontstaan over liefde, verantwoordelijkheid, succes, veiligheid of erbij horen. Veel van die overtuigingen ontwikkelen zich in een periode waarin ze heel begrijpelijk waren. Een kind dat merkt dat moeder verdrietig is, kan bijvoorbeeld heel goed worden in zorgen. Iemand die veel waardering kreeg voor presteren, kan leren zijn waarde te verbinden aan hard werken. Zo neem je door de jaren heen een soort innerlijke routekaart mee.

Ik vergelijk het ook weleens met autorijden. Wanneer je de weg kent, herken je op een gegeven moment de bochten. Je weet waar het glad kan zijn en waar je snelheid wilt minderen. Je kunt eerder reageren omdat je herkent wat eraan komt. Met patronen werkt dat vaak net zo. Herkenning geeft je tijd. Misschien merk je dat je alweer ja wilt zeggen voordat je hebt gevoeld of je ergens ruimte voor hebt. Misschien voel je hoe snel je de verantwoordelijkheid voor een ander overneemt. Je kunt ook dat bekende gevoel herkennen zodra iemand afstandelijk wordt en merken hoeveel je dan geneigd bent om achter die persoon aan te bewegen.

Dat moment van herkennen is waardevol, omdat daar invloed ontstaat. De vrouw uit mijn praktijk begon bijvoorbeeld steeds eerder te merken wanneer ze zichzelf aan het aanpassen was. Eerst zag ze het pas wanneer een relatie al maanden ingewikkeld was. Later herkende ze het tijdens een gesprek. Uiteindelijk kon ze het soms al voelen op het moment dat ze de neiging kreeg om zichzelf kleiner te maken. Er kwam ruimte tussen wat ze voelde en wat ze vervolgens deed. Daar begon haar route langzaam te veranderen.

Misschien is dat ook de reden waarom de flipperkastmetafoor bij mij bleef hangen. We krijgen allemaal tikken van het leven. Sommige zijn klein en andere zetten alles op zijn kop. Door aandacht te hebben voor onze eigen reacties kunnen we steeds beter leren kennen hoe wij door die flipperkast bewegen. Je kunt gaan zien welke bumpers je vaak raakt, welke beweging je automatisch maakt en waar je jezelf onderweg kwijtraakt. Vanuit dat bewustzijn ontstaat ruimte om richting te kiezen.

Misschien ken je iemand bij wie het leven al een hele tijd veel vraagt. Iemand die van gebeurtenis naar gebeurtenis gaat en ondertussen probeert alles bij elkaar te houden. Een beetje begrip kan dan veel betekenen. Achter zo’n verhaal zit vaak iemand die al ontzettend lang zijn best doet om overeind te blijven. Misschien herken je jezelf in dit verhaal. Kijk dan eens met wat zachtheid naar jouw eigen flipperkast. Welke beweging ken je inmiddels heel goed? Welke plek neem je vaak vanzelf in? En wat zou er kunnen gebeuren wanneer je daar een volgende keer iets eerder bij stilstaat? Een andere richting kan beginnen op het moment waarop je denkt: hé, hier ben ik weer. Vanaf daar kun je opnieuw kijken waar je naartoe wilt.