Buitensluiting geeft OER-angst

“Waarom raakt dit me zó?” Die vraag hoor ik regelmatig wanneer iemand vertelt over een afwijzing. Een vriendin die ineens afstandelijk doet, collega’s die samen iets hebben afgesproken, een familielid dat weinig contact zoekt of een partner die zich terugtrekt. Soms weet iemand met zijn verstand best dat er allerlei redenen kunnen zijn voor het gedrag van de ander. Vanbinnen gebeurt er ondertussen veel meer.

Buitensluiting raakt aan iets ouds in ons. Mensen hebben elkaar altijd nodig gehad om te kunnen overleven. In een ver verleden was de groep belangrijk voor bescherming, voedsel en zorg. Wie buiten de groep terechtkwam, liep daadwerkelijk gevaar.

Die oude oer angst leeft nog steeds in ons. Zelfs wanneer je nooit bent buitengesloten is die oerangst onderdeel van ons DNA. Mensen hebben onbewust de behoefte om ergens bij te horen. het is een diepe behoefte aan veiligheid.

Ons leven ziet er inmiddels heel anders uit en ergens bij horen is voor veel mensen nog steeds een diepe behoefte. Afwijzing kan daardoor veel heftiger binnenkomen dan de situatie op het eerste gezicht doet vermoeden.

Ik zie dat regelmatig in mijn praktijk. Iemand vertelt bijvoorbeeld over een groep vriendinnen waarin de sfeer veranderd is. Er worden minder berichtjes gestuurd en twee anderen spreken vaker samen af. Ze merkt het meteen. Ze gaat teruglezen wat ze heeft gestuurd en vraagt zich af of ze iets verkeerd heeft gezegd. De volgende keer dat ze met elkaar zijn, let ze extra goed op de gezichten van de anderen. Ze voelt spanning zodra iemand kort reageert en probeert ondertussen vooral gezellig te blijven.

Vaak begint iemand dan ook aan zichzelf te sleutelen. Je wordt voorzichtiger met wat je zegt, lacht mee met iets wat je vervelend vindt of houdt een mening voor je. Je voelt goed aan wat de groep prettig vindt en beweegt daarin mee. Langzaam kan de aandacht steeds meer komen te liggen bij de vraag hoe je ervoor zorgt dat je erbij blijft horen.

Een vrouw die ik begeleidde herkende dit heel sterk. Ze had een aantal vriendinnen met wie ze al jaren contact had. Binnen de groep was één vrouw vrij bepalend. Wanneer zij ergens enthousiast over was, ging de rest daar meestal in mee. Mijn cliënt had daar regelmatig een andere mening over en merkte dat ze die steeds minder uitsprak.

Tijdens een gesprek vertelde ze over een etentje. Er werd gesproken over iemand die er die avond niet bij was en het gesprek werd steeds negatiever. Ze voelde zich daar ongemakkelijk bij. Ze kende de vrouw over wie gesproken werd goed en herkende het beeld dat werd geschetst nauwelijks. Toch zei ze niets. Ze glimlachte af en toe en wachtte tot het onderwerp voorbij was.

Op weg naar huis voelde ze zich naar. Ze bleef maar aan het gesprek denken. Tijdens onze sessie vroeg ik haar wat haar had tegengehouden om iets te zeggen. Ze antwoordde vrijwel direct: “Ik was bang dat ik daarna degene zou zijn over wie ze zouden praten.”

Die angst kende ze al veel langer. Op school had ze meegemaakt dat ze een periode buiten een groep meisjes viel. Ze wist nog hoe het voelde om het schoolplein op te lopen en te zien dat de anderen bij elkaar stonden. Ze wist ook nog hoeveel aandacht ze in die tijd besteedde aan alles wat ze deed en zei. Ze probeerde te begrijpen wat er mis met haar was en wat ze moest veranderen om weer mee te mogen doen.

Jaren later kon een situatie in haar vriendinnengroep datzelfde gevoel weer oproepen. Haar leven was veranderd, zijzelf was volwassen geworden en haar reactie op mogelijke buitensluiting zat nog steeds heel dichtbij. Zodra ze voelde dat haar plek in de groep onzeker werd, ging ze zich aanpassen.

Tijdens onze gesprekken onderzochten we hoe vaak ze dat deed. Ze ontdekte dat het op veel meer plekken voorkwam. Op haar werk zei ze snel ja wanneer iemand iets van haar vroeg. Binnen haar familie hield ze regelmatig haar mond om gedoe te voorkomen. Ook in haar relatie vond ze het lastig om iets aan te kaarten wanneer ze bang was dat haar partner boos zou worden of afstand zou nemen.

Wat me daarin altijd raakt, is hoeveel energie mensen kunnen steken in het behouden van verbinding. We voelen de sfeer, kijken naar gezichten, luisteren naar de toon van een bericht en onthouden soms dagenlang een opmerking. Zeker wanneer je eerder hebt meegemaakt hoe pijnlijk buitensluiting kan zijn, kan je daar heel gevoelig voor worden.

Een kind leert bovendien veel over erbij horen. Op school ontstaan groepjes en vriendschappen kunnen van de ene week op de andere veranderen. Een kind kan op maandag nog iemands beste vriendin zijn en op donderdag horen dat het die middag niet mee mag spelen. Voor een volwassene lijkt zo’n gebeurtenis soms klein. Voor het kind kan op dat moment zijn hele sociale wereld op het spel staan.

Sommige kinderen gaan daarna extra hun best doen. Ze geven speelgoed weg, passen hun mening aan of doen mee met dingen waar ze zich ongemakkelijk bij voelen. Ze zijn bezig met hun plek in de groep en leren ondertussen welke kanten van zichzelf welkom lijken te zijn.

Die ervaringen kunnen later nog invloed hebben. Je kunt volwassen zijn, een eigen huis hebben, een baan, kinderen en een heel leven hebben opgebouwd en ineens weer dat oude gevoel herkennen wanneer iemand je buiten een afspraak houdt. Je lichaam kan reageren voordat je rustig hebt kunnen nadenken over wat er gebeurt. Je voelt spanning in je buik, je hartslag gaat omhoog of je krijgt een sterke behoefte om meteen contact te zoeken.

Daarom vind ik het belangrijk om zulke reacties serieus te nemen en te onderzoeken waar ze vandaan komen. Je kunt jezelf afvragen wat je op dat moment vreest. Ben je bang dat iemand boos op je is? Dat je wordt verlaten? Dat anderen over je praten? Dat je alleen komt te staan? De eerste gedachte die opkomt vertelt vaak veel over wat de situatie bij je raakt.

Bij de vrouw uit mijn praktijk werd steeds duidelijker hoeveel haar angst voor buitensluiting bepaalde. Ze begon op te merken op welke momenten ze haar eigen mening inslikte. Eerst gebeurde dat achteraf. Ze kwam thuis en dacht: ik wilde daar eigenlijk iets anders zeggen. Later merkte ze het al tijdens een gesprek. Ze voelde de spanning in haar lijf en herkende de neiging om mee te bewegen.

Op een avond zat ze opnieuw met haar vriendinnen aan tafel. Er werd een opmerking gemaakt waar ze zich ongemakkelijk bij voelde. Ze zei rustig dat zij er anders naar keek. Het gesprek ging daarna gewoon verder. Toen ze me er later over vertelde, moest ze er zelf om lachen. In haar hoofd had ze vooraf allerlei scenario’s gehad over wat er zou kunnen gebeuren. De werkelijkheid bleek veel minder groot.

Voor haar werd het steeds belangrijker om te ervaren dat ze bij zichzelf kon blijven in contact met anderen. Ze hoefde daarvoor geen grote confrontaties aan te gaan. Soms betekende het dat ze haar mening uitsprak. Een andere keer gaf ze aan dat ze ergens geen zin in had. Ze ging beter voelen bij welke mensen ze zich vrij genoeg voelde om zichzelf te zijn.

Bewustwording helpt om te herkennen wat er in je gebeurt wanneer je je afgewezen voelt. Je kunt merken hoe snel je gedachten op gang komen en hoeveel je vervolgens gaat doen om de verbinding te herstellen. Op zo’n moment kun je jezelf tijd geven om te onderzoeken wat er werkelijk speelt en wat jij nodig hebt.

Erbij willen horen is heel menselijk. We zoeken verbinding, vriendschap, liefde en een plek waar we ons welkom voelen. Het wordt pijnlijk wanneer de angst om die plek kwijt te raken zoveel invloed krijgt dat je jezelf steeds verder aanpast. Dan kan het waardevol zijn om eens te kijken hoeveel ruimte jij jezelf geeft binnen de relaties die belangrijk voor je zijn.

De vrouw die ik begeleidde is haar behoefte aan verbinding blijven voelen. Ze houdt nog steeds van samen eten, lange gesprekken en de vertrouwdheid van haar vriendinnengroep. Ze weet inmiddels ook beter wat er met haar gebeurt wanneer ze bang wordt haar plek te verliezen. Daardoor kan ze zichzelf eerder afvragen wat zij zelf vindt en voelt.

Misschien herken je iets van die angst wanneer iemand afstand neemt of wanneer je het gevoel krijgt dat je buiten een groep valt. Kijk dan eens wat er op zo’n moment in jou gebeurt. Welke gedachte komt als eerste op? Wat ga je vervolgens doen om erbij te blijven horen? En hoeveel van jezelf neem je mee wanneer je dat doet? Soms vertelt zo’n moment veel over hoe veilig jij je voelt om gewoon jezelf te blijven tussen andere mensen.